Ghi nhận loài thực vật dị dưỡng hiếm gặp Petrosavia stellaris Beccari tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà

Giữa những cánh rừng nguyên sinh xanh thẳm của Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà, nơi ẩn chứa một kho tàng đa dạng sinh học đặc sắc, có những loài thực vật nhỏ bé chỉ xuất hiện trong những điều kiện sinh thái rất đặc thù. Mới đây, trong khuôn khổ thực hiện Nhiệm vụ 1.6 thuộc Đề tài nghiên cứu khoa học và công nghệ mã số E-1.2 do Ủy ban Phối hợp về Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga phê duyệt, đoàn công tác đã tiến hành nghiên cứu, khảo sát đa dạng thực vật tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà. Trong quá trình điều tra, đã ghi nhận một loài thực vật có hình thái đặc biệt, rất hiếm gặp, đó là Petrosavia stellaris Beccari – loài thực vật dị dưỡng có đặc điểm sinh học độc đáo, góp phần làm phong phú thêm những hiểu biết về sự đa dạng và đặc trưng của hệ thực vật nhiệt đới Việt Nam.

Không có màu xanh đặc trưng của phần lớn thực vật và không thực hiện quang hợp để tự tạo nguồn carbon, Petrosavia stellaris thuộc nhóm thực vật dị dưỡng qua nấm, nhận nguồn dinh dưỡng carbon thông qua mối liên hệ với nấm cộng sinh trong đất. Do kích thước nhỏ, màu sắc nhạt và thời gian xuất hiện trên mặt đất có thể hạn chế, loài không dễ được nhận thấy trong quá trình khảo sát thực địa nếu không chú ý. Tuy nhiên, phía sau vẻ ngoài khiêm nhường ấy là một chiến lược sinh tồn đặc biệt, phản ánh quá trình tiến hóa độc đáo của thực vật và mối liên kết tinh tế giữa thực vật - nấm - hệ sinh thái rừng.

Petrosavia stellaris Beccari ghi nhận tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà.

 Hình ảnh ghi nhận tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà cho thấy các cá thể Petrosavia stellaris mọc trực tiếp trên nền rừng, giữa lớp lá rụng và cành cây mục. Các cụm hoa màu vàng kem nổi bật trên nền thảm mục, với thân rất mảnh và gần như không có bộ phận lá xanh phát triển. Hình thái quan sát được phù hợp với những đặc điểm đã được công bố của Petrosavia stellaris, đặc biệt là thân nhỏ màu vàng nhạt, các lá dạng vảy và cụm hoa nhỏ ở đầu thân.

Về sinh cảnh, loài được ghi nhận dưới tán rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi trung bình tại VQG Bidoup - Núi Bà. Đây là khu vực có độ ẩm không khí cao quanh năm, sương mù bao phủ thường xuyên và nhiệt độ mát mẻ. Petrosavia stellaris phát triển ưu tiên trên lớp thảm mục dày, xốp, nhiều lá cây phân hủy (đặc biệt là lá cây lá kim như thông, pơ mu kết hợp với lá rộng) - nơi có hệ vi sinh vật và nấm rừng phát triển mạnh mẽ. Cây thường nhô lên khỏi mặt đất và ra hoa vào mùa mưa, khi độ ẩm thảm mục đạt mức tối đa giúp hệ nấm cộng sinh hoạt động mạnh nhất. Thời gian xuất hiện của phần thân trên mặt đất khá ngắn, sau khi kết hạt, toàn bộ phần thân trên sẽ tàn rụi.

Về hình thái, cây có kích thước nhỏ, thường chỉ cao khoảng 10 - 12 cm. Thân cây có đường kính chỉ khoảng 1 - 1,5 mm, mỏng manh nhưng tương đối cứng cáp. Toàn cây không có lông, có màu trắng, vàng nhạt hoặc vàng kem; khi khô thường chuyển sang màu nâu.

Hệ thống rễ: Hệ rễ chùm phát triển ở phần gốc ngắn, rễ nhỏ, có màu nâu nhạt đến vàng nâu, bò nông và đan xen chặt chẽ vào lớp thảm mục ẩm ướt để kết nối với nấm nội sinh ở rễ.

Cơ quan sinh dưỡng (Lá): Lá tiêu biến hoàn toàn thành các vảy nhỏ dạng lá bắc, mọc cách và áp sát vào thân. Các vảy lá này có hình giáo hẹp hoặc hình tam giác, dài khoảng 2 - 4 mm, màu vàng nhạt, không có chức năng quang hợp mà chỉ đóng vai trò bảo vệ các chồi nách.

Cụm hoa và Hoa: Cụm hoa mọc ở đỉnh thân dưới dạng tán giả hoặc tán chùm ngắn, số hoa biến thiên từ 1-12 nhưng thường từ 5-12 hoa tập trung. Mỗi hoa có cuống ngắn (dài khoảng 3 - 8 mm), phát triển từ nách của một lá bắc nhỏ. Hoa lưỡng tính, xếp đối xứng tỏa tròn. Bao hoa gồm 6 mảnh xếp thành 2 vòng: vòng ngoài gồm 3 lá đài nhỏ; vòng trong gồm 3 cánh hoa lớn hơn, hình tam giác nhọn, khi nở xòe rộng tạo thành hình ngôi sao 6 cánh rất đặc trưng (đây cũng là nguồn gốc tên loài “stellaris” - nghĩa là hình sao).

Nhị và bộ nhuỵ: Hoa có 6 nhị, xếp thành hai vòng, tương ứng với hai vòng bao hoa. Nhị tương đối ngắn, khoảng 1 mm, chỉ thấp hơn hoặc gần bằng chiều dài phần bao hoa bên trong. Bộ nhụy gồm 3 lá noãn, tạo thành bầu nhụy có mức độ hợp nhất khác nhau. Bầu hạ hoặc bán hạ, phần dưới của các lá noãn hợp nhất với mô đế hoa, trong khi phần phía trên có xu hướng tách rời.

Quả và hạt: Sau khi thụ phấn, hoa phát triển thành quả nang dạng đại. Khi trưởng thành, ba phần quả có xu hướng tách ra và hướng ngang, tạo hình khá đặc trưng giống ngôi sao ba cánh.

Đặc điểm hình thái và cụm hoa của Petrosavia stellaris Beccari.

Petrosavia stellaris Beccari có phạm vi phân bố tương đối hẹp và số lượng cá thể trong mỗi quần thể thường rất ít. Do đặc tính phụ thuộc chặt chẽ vào hệ sinh thái nấm rừng và độ che phủ của rừng nguyên sinh, loài này rất nhạy cảm với những biến đổi của môi trường sống hay sự xâm hại thảm mục. Sự hiện diện của Petrosavia stellaris cũng cho thấy giá trị của những sinh cảnh rừng tự nhiên còn tương đối nguyên vẹn, nơi duy trì đồng thời lớp đất, thảm mục và hệ vi sinh vật - nấm phức tạp. Việc cập nhật dữ liệu về những loài thực vật hiếm gặp và có sinh thái chuyên hóa như Petrosavia stellaris không chỉ bổ sung một “mảnh ghép” cho bức tranh đa dạng sinh học Bidoup - Núi Bà, mà còn góp phần khẳng định giá trị khoa học và bảo tồn đặc biệt của rừng tự nhiên nơi đây.

Tin bài: Đặng Ngọc Huyền (Viện Sinh thái nhiệt đới)