Ghi nhận loài thực vật dị dưỡng hoàn toàn qua nấm Petrosavia stellaris Beccari tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà

Trong các hệ sinh thái rừng nhiệt đới, bên cạnh phần lớn thực vật có khả năng quang hợp còn tồn tại một nhóm thực vật không có diệp lục và phụ thuộc vào nấm để thu nhận carbon hữu cơ. Đây là nhóm thực vật dị dưỡng hoàn toàn qua nấm (fully mycoheterotrophic plants), có lối sống và sinh học đặc biệt, thường khó phát hiện trong các cuộc điều tra thực vật thông thường.

Trong khuôn khổ thực hiện Nhiệm vụ 1.6 thuộc Đề tài nghiên cứu khoa học và công nghệ mã số E-1.2 do Ủy ban Phối hợp về Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga phê duyệt, đoàn công tác của Trung tâm đã tiến hành khảo sát đa dạng thực vật tại Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà. Trong quá trình điều tra, đoàn công tác ghi nhận lại sự hiện diện của Petrosavia stellaris Becc. – một đại diện đặc biệt của nhóm thực vật dị dưỡng hoàn toàn qua nấm.

Không có màu xanh đặc trưng của phần lớn thực vật và không thực hiện quang hợp để tự tạo nguồn carbon, Petrosavia stellaris thuộc nhóm thực vật dị dưỡng qua nấm, nhận nguồn dinh dưỡng carbon thông qua mối liên hệ với nấm cộng sinh trong đất. Do kích thước nhỏ, màu sắc nhạt và thời gian xuất hiện trên mặt đất có thể hạn chế, loài không dễ được nhận thấy trong quá trình khảo sát thực địa nếu không chú ý. Tuy nhiên, phía sau vẻ ngoài khiêm nhường ấy là một chiến lược sinh tồn đặc biệt, phản ánh quá trình tiến hóa độc đáo của thực vật và mối liên kết tinh tế giữa thực vật - nấm - hệ sinh thái rừng. 

Petrosavia stellaris Beccari ghi nhận tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà.

 Hình ảnh ghi nhận tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà cho thấy các cá thể Petrosavia stellaris mọc trực tiếp trên nền rừng, giữa lớp lá rụng và cành cây mục. Các cụm hoa màu vàng kem nổi bật trên nền thảm mục, với thân rất mảnh và gần như không có bộ phận lá xanh phát triển. Hình thái quan sát được phù hợp với những đặc điểm đã được công bố của Petrosavia stellaris, đặc biệt là thân nhỏ màu vàng nhạt, các lá dạng vảy và cụm hoa nhỏ ở đầu thân.

Về đặc điểm hình thái, các cá thể ghi nhận trong đợt khảo sát có kích thước nhỏ, cao khoảng 10–12 cm. Thân mảnh, đường kính khoảng 1–1,5 mm, không có lông, màu trắng, vàng nhạt hoặc vàng kem và thường chuyển nâu khi khô.

Lá: Lá tiêu giảm thành các lá dạng vảy nhỏ, không có diệp lục, mọc cách và áp sát thân. Cần phân biệt các lá dạng vảy này với lá bắc của cụm hoa.

Cụm hoa và hoa: Cụm hoa nằm ở phần đỉnh thân, dạng tán hoặc tán chùm, mang một số hoa nhỏ. Hoa lưỡng tính, đối xứng tỏa tròn. Bao hoa gồm 6 phiến xếp thành hai vòng, mỗi vòng 3 phiến; các phiến bao hoa khi nở xòe ra tạo hình dạng đặc trưng gợi liên tưởng đến ngôi sao. Tên loài “stellaris” cũng bắt nguồn từ đặc điểm này.

Bộ nhị và bộ nhụy: Hoa có 6 nhị. Bộ nhụy gồm 3 lá noãn; bầu bán hạ, các lá noãn hợp với nhau ở phần dưới và gần như rời nhau ở phần trên.

Quả và hạt: Sau thụ phấn, hoa phát triển thành quả nang đặc trưng. Khi trưởng thành, ba phần quả cong và xòe gần nằm ngang, tạo hình dạng giống ngôi sao. Hạt rất nhỏ.

Đặc điểm hình thái và cụm hoa của Petrosavia stellaris Beccari.

Về sinh cảnh tại khu vực khảo sát, P. stellaris được ghi nhận dưới tán rừng thường xanh ẩm vùng núi, trong lớp lá rụng và vật chất hữu cơ đang phân hủy. Đây là kiểu vi sinh cảnh có độ ẩm cao và lớp thảm mục phát triển, phù hợp với đặc điểm sinh thái của một loài dị dưỡng hoàn toàn qua nấm.

Tuy nhiên, không nên xem P. stellaris là loài chỉ tồn tại trong rừng nguyên sinh. Các nghiên cứu trước đây cho thấy loài cũng đã được ghi nhận trong một số sinh cảnh rừng thứ sinh. Vì vậy, sự hiện diện của loài trước hết phản ánh những điều kiện vi sinh cảnh thích hợp, đặc biệt là môi trường rừng ẩm, lớp thảm mục và hệ nấm đất liên quan.

Về phân bố, P. stellaris có vùng phân bố từ miền Nam Việt Nam đến khu vực Malesia, bao gồm bán đảo Mã Lai, Borneo, Sumatra và Sulawesi. Tại Việt Nam, nghiên cứu của Remizowa và cộng sự (2017) cho thấy loài có vùng phân bố rộng hơn so với những hiểu biết trước đây và đã được ghi nhận tại một số tỉnh ở miền Trung và Tây Nguyên, trong đó có Lâm Đồng.

Đáng chú ý, các mẫu vật trước đây đã được ghi nhận tại khu vực núi Bidoup và huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng. Vì vậy, kết quả khảo sát lần này không phải là ghi nhận đầu tiên của loài tại Bidoup - Núi Bà, mà là sự ghi nhận lại và xác nhận sự hiện diện hiện nay của loài tại khu vực. Việc tiếp tục ghi nhận P. stellaris có ý nghĩa trong cập nhật dữ liệu phân bố, sinh cảnh và hiện trạng của một nhóm thực vật có sinh học đặc biệt, đồng thời cung cấp thêm tư liệu phục vụ nghiên cứu đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà.

Thực vật dị dưỡng hoàn toàn qua nấm chỉ chiếm một phần nhỏ trong sự đa dạng của thực vật có hoa nhưng có giá trị nghiên cứu đặc biệt. Việc mất khả năng quang hợp và chuyển sang phụ thuộc vào nấm đặt ra nhiều câu hỏi về tiến hóa, sinh thái dinh dưỡng và mối quan hệ giữa thực vật với hệ nấm trong đất. Đối với P. stellaris, những nghiên cứu tiếp theo tại Bidoup - Núi Bà có thể tập trung vào thời gian xuất hiện và ra hoa, cấu trúc quần thể, đặc điểm vi sinh cảnh và xác định các nhóm nấm có quan hệ dinh dưỡng với cây bằng các phương pháp sinh học phân tử. Những dữ liệu này sẽ góp phần làm rõ cơ chế tồn tại của loài cũng như mối liên hệ giữa thực vật và mạng lưới nấm trong hệ sinh thái rừng nhiệt đới vùng núi.

Tài liệu tham khảo chính:

Remizowa, M. V., Nuraliev, M. S., Averyanov, L. V., Kuznetsov, A. N., & Kuznetsova, S. P. (2017). A revision of the family Petrosaviaceae in Vietnam. Nordic Journal of Botany, 35, 262–271; Royal Botanic Gardens, Kew. 

Tin bài: Đặng Ngọc Huyền (Viện Sinh thái nhiệt đới)