Ghi nhận Tê tê Java (Manis javanica) tại Rừng phòng hộ Sông Hinh, tỉnh Đắk Lắk

Trong quá trình thực hiện đề tài khoa học: “Nghiên cứu, giám sát, đánh giá quần thể Rái cá vuốt bé (Aonyx cinereus) tại Rừng phòng hộ Sông Hinh, tỉnh Phú Yên”, nhóm nghiên cứu của Viện Sinh thái nhiệt đới/Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga đã sử dụng bẫy ảnh ghi nhận một cá thể Tê tê Java (Manis javanica) tại một khu vực rừng tự nhiên bị xáo trộn bởi các hoạt động dân sinh thuộc Rừng phòng hộ Sông Hinh, tỉnh Phú Yên cũ (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk). Đây là một phát hiện có ý nghĩa khoa học và bảo tồn cao, bởi Tê tê Java là một trong những loài thú nguy cấp nhất hiện còn phân bố ở Việt Nam. Cũng vì lý do này, vị trí cụ thể của điểm ghi nhận không được công bố nhằm tránh nguy cơ săn bắt và xâm nhập trái phép.

Tê tê Java (Manis javanica) là thú thuộc Bộ Tê tê Pholidita, Họ Tê tê Manidae, Giống Manis. Đây là loài Tê tê phân bố ở Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Về hình thái Tê tê Java có thân dài, thấp, phủ bởi các hàng vảy sừng chồng lên nhau từ vùng trên mũi, qua lưng, hai bên thân đến hết đuôi. Loài này có chiều dài toàn thân kể cả đuôi khoảng 79 - 88 cm, có 17 - 19 hàng vảy ở phần giữa thân và trên 20 hàng vảy dọc theo đuôi. Vảy ở lưng và hai bên thân thường có màu nâu ô-liu đến vàng nâu; mặt bụng và vùng mặt không phủ vảy mà có lông nhạt màu. Các đặc điểm nổi bật khác gồm: đầu nhỏ hình nón, mắt nhỏ, mí mắt dày, tai ngoài tiêu giảm, mũi thịt, miệng không có răng, lưỡi dài và dính để bắt kiến và mối. Chân trước có móng đào khỏe; đuôi có khả năng bám, hỗ trợ leo trèo và giữ thăng bằng.

Hình ảnh trích xuất từ video bẫy ảnh (hình 1), cho thấy cá thể có các đặc điểm hình thái phù hợp với Tê tê Java: cơ thể phủ vảy sừng xếp chồng, dáng thân thấp và phần đuôi thuôn dài. Bên cạnh đó, Tê tê Java phân bố chủ yếu từ Nghệ An trở vào các tỉnh phía Nam. Các đặc điểm này cho phép xác định cá thể ghi nhận tại rừng phòng hộ Sông Hinh thuộc nhóm Tê tê và phù hợp với Manis javanica.

Hình 1. Hình ảnh Tê tê Java trích xuất từ video bẫy ảnh tại rừng Phòng hộ Sông Hinh, năm 2026.

Tê tê Java là loài thú hoạt động chủ yếu về đêm, sống đơn độc và nguồn thức ăn chủ yếu là kiến và mối. Theo tài liệu của Nhóm chuyên gia Tê tê IUCN SSC, loài này có thể sử dụng nhiều dạng sinh cảnh, từ rừng nhiệt đới nguyên sinh, rừng thứ sinh đến một số sinh cảnh bị biến đổi; tuy nhiên khả năng tồn tại lâu dài của loài phụ thuộc lớn vào mức độ an toàn của sinh cảnh và áp lực săn bắt. Về bảo tồn, Tê tê Java đang được xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Danh lục Đỏ IUCN. Loài này bị đe dọa nghiêm trọng bởi săn bắt và buôn bán trái phép để lấy thịt và vảy. Tại Hội nghị CITES CoP17 năm 2016, các loài Tê tê đã được chuyển lên Phụ lục I, qua đó cấm thương mại quốc tế đối với các cá thể Tê tê khai thác từ tự nhiên vì mục đích thương mại. Ở Việt Nam, Tê tê Java Manis javanica được xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR) theo Sách đỏ Việt Nam (SĐVN, 2024) và được liệt kê trong nhóm động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ban hành kèm theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP.

Ghi nhận tại Rừng phòng hộ Sông Hinh có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học ở khu vực Nam Trung Bộ. Sự xuất hiện của Tê tê Java cho thấy khu vực này vẫn còn duy trì những sinh cảnh phù hợp cho các loài thú quý hiếm, đặc biệt là các loài hoạt động về đêm, khó quan sát trực tiếp và thường chỉ được phát hiện thông qua bẫy ảnh hoặc dấu vết gián tiếp.

Phát hiện này cũng cho thấy vai trò của Rừng phòng hộ Sông Hinh không chỉ giới hạn ở chức năng phòng hộ đầu nguồn, mà còn có giá trị lớn trong bảo tồn các loài động vật hoang dã nguy cấp. Trong bối cảnh tê tê là một trong những nhóm thú chịu áp lực săn bắt và buôn bán trái phép nghiêm trọng nhất hiện nay, mỗi ghi nhận đáng tin cậy trong tự nhiên đều có giá trị trong việc bổ sung dữ liệu phân bố và định hướng ưu tiên bảo vệ.

Từ kết quả ghi nhận trên, nhóm nghiên cứu đề xuất tiếp tục mở rộng hoạt động giám sát bằng bẫy ảnh tại các sinh cảnh rừng tự nhiên, rừng phục hồi và khu vực ven suối trong Rừng phòng hộ Sông Hinh. Đồng thời, khuyến nghị cần tăng cường tuần tra bảo vệ rừng, kiểm soát, loại bỏ các loại bẫy kẹp, bẫy dây…, và các hoạt động xâm nhập khai thác rừng trái phép. Công tác truyền thông cộng đồng cũng cần được đẩy mạnh nhằm nâng cao nhận thức về bảo vệ Tê tê và các loài động vật hoang dã nguy cấp.

Ghi nhận Tê tê Java tại Rừng phòng hộ Sông Hinh là một tín hiệu tích cực cho công tác bảo tồn, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về giám sát dài hạn và bảo vệ sinh cảnh. Các dữ liệu tiếp theo sẽ giúp làm rõ hơn tình trạng hiện diện, khả năng tồn tại của loài trong khu vực và giá trị của Sông Hinh trong mạng lưới bảo tồn thú nguy cấp ở miền Trung Việt Nam.

Tin bài: Đinh Thế Dũng, Trần Hữu Côi, Ngô Quang Đức (Viện Sinh thái nhiệt đới)