Phát hiện loài bọ ve bắt mồi mới tại Vườn Quốc gia Cát Tiên: một đóng góp thiết thực cho bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững

Đa dạng sinh học không chỉ hiện diện ở những loài thú lớn, chim quý hay cây gỗ có giá trị, mà còn ẩn chứa trong thế giới vi mô của tán lá, cành cây, đất rừng và các sinh cảnh nhỏ bé. Các nhóm động vật không xương sống, trong đó có bọ ve bắt mồi, là những mắt xích quan trọng trong mạng lưới thức ăn tự nhiên. Chúng tham gia giảm thiểu các sinh vật gây hại, hỗ trợ duy trì cân bằng sinh thái và phản ánh một phần sức khỏe của hệ sinh thái rừng.

Trong một nghiên cứu gần đây, nhóm nhà khoa học thuộc Chi nhánh Phía Nam, Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga đã xác định, phân lập và mô tả một loài bọ ve bắt mồi mới có tên khoa học là Chanteius cattiensis Khaustov sp. nov. thuộc họ Phytoseiidae, bộ Mesostigmata. Loài mới được xác định dựa trên các mẫu trưởng thành của cả cá thể cái và cá thể đực, thu thập từ các loài thực vật trong rừng nhiệt đới tại Vườn Quốc gia Cát Tiên thuộc miền Đông Nam Bộ của Việt Nam. Đồng thời, nhóm nghiên cứu cũng cung cấp thông tin về khóa định loại cho các loài thuộc giống Chanteius đã biết trước đó trên thế giới.

Hình thái con cái của loài Chanteius cattiensis: mặt lưng, mặt bụng, kìm hàm và túi tinh. Nguồn: Khaustov et al. (2025). 

 Hình thái con đực của loài Chanteius cattiensis: mặt lưng, mặt bụng và kìm hàm. Nguồn: Khaustov et al. (2025).

Các mẫu vật của loài mới được thu thập tại Vườn Quốc gia Cát Tiên trên các loài thực vật như Dipterocarpus sp. thuộc họ Dầu và Calamus rotang L. thuộc họ Cau. Mẫu được thu từ lá, cành và vỏ cây, sau đó tách bọ ve bằng phương pháp phân tách, bảo quản trong cồn ethyl 96% và xử lý tiêu bản để nghiên cứu hình thái. Các quan sát và đo đạc được thực hiện bằng kính hiển vi có hệ thống tương phản giao thoa vi sai, cho phép nhận diện những cấu trúc rất nhỏ trên cơ thể loài. Tên loài cattiensis được đặt theo địa điểm phát hiện mẫu chuẩn là Cát Tiên. Đây không chỉ là một định danh khoa học, mà còn là sự ghi nhận giá trị của Vườn Quốc gia Cát Tiên như một “kho tư liệu sống” về đa dạng sinh học nhiệt đới. Những đặc điểm hình thái nổi bật giúp phân biệt loài mới gồm cấu trúc giáp bụng - hậu môn ở con cái, dạng túi tinh, số lượng và chiều dài các lông trên mặt lưng, cũng như cấu tạo kìm hàm.

Ảnh hiển vi DIC các cấu trúc chẩn đoán của Chanteius cattiensis, gồm: giáp ức, giáp bụng - hậu môn, kìm hàm, bộ phận dưới khẩu và túi tinh. Nguồn: Khaustov et al. (2025).

Họ Phytoseiidae gồm nhiều loài bọ ve bắt mồi được biết đến là thiên địch tự nhiên của các sinh vật gây hại nhỏ trên thực vật như nhện đỏ, bọ trĩ, rầy phấn trắng và nhiều nhóm chân khớp thân mềm khác. Vì vậy, sự hiện diện của các loài bọ ve bắt mồi trong hệ sinh thái rừng có ý nghĩa quan trọng đối với cân bằng sinh học, góp phần hạn chế nguy cơ bùng phát các loài gây hại đối với cây rừng, cây nông nghiệp và cây công nghiệp. Tuy nhiên, cần nhìn nhận thận trọng rằng việc mô tả một loài mới là bước khởi đầu. Để đánh giá đầy đủ tiềm năng ứng dụng của Chanteius cattiensis trong quản lý dịch hại sinh học, các nghiên cứu tiếp theo cần làm rõ đặc điểm sinh học, phổ con mồi, cũng như khả năng thích nghi và vai trò của loài trong các sinh cảnh khác nhau. Dù vậy, phát hiện này đã cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc nhận diện và bảo tồn các nhóm thiên địch bản địa - một hướng tiếp cận phù hợp với nông nghiệp sinh thái và phát triển bền vững.

Phát hiện đối với loài Chanteius cattiensis không chỉ góp phần làm phong phú thêm danh lục các loài sinh vật của Việt Nam, mà còn mở rộng sự hiểu biết về khu vực phân bố địa sinh học của giống Chanteius. Theo dữ liệu thu thập từ các công bố trước đây, phần lớn các loài trong giống này được ghi nhận ở khu vực Ấn Độ - Mã Lai, trong đó có miền Nam Trung Quốc, Philippines, Thái Lan, Đài Loan và Việt Nam. Sự xuất hiện của loài mới tại Cát Tiên củng cố nhận định rằng Đông Nam Á là một khu vực có vai trò quan trọng đối với sự đa dạng của nhóm các loài bọ ve bắt mồi.

Nghiên cứu được thực hiện trong khuôn khổ nhiệm vụ của Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga về nghiên cứu tổ chức cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái rừng nhiệt đới, phục vụ bảo tồn, phục hồi và sử dụng bền vững. Kết quả này thể hiện rõ vai trò của khoa học cơ bản trong bảo tồn: muốn bảo vệ thiên nhiên một cách hiệu quả, trước hết cần nhận diện được các thành phần sinh học đang tồn tại trong tự nhiên, kể cả những sinh vật rất nhỏ nhưng có vai trò sinh thái lớn.

Hưởng ứng Ngày Quốc tế Đa dạng Sinh học năm 2026, việc phát hiện loài bọ ve bắt mồi mới tại Vườn Quốc gia Cát Tiên truyền đi một thông điệp thiết thực: mỗi nghiên cứu địa phương, mỗi cuộc điều tra thực địa và mỗi phát hiện loài mới đều là một hành động cụ thể đóng góp cho nỗ lực bảo tồn chung. Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là bảo vệ những gì đã biết, mà còn là tiếp tục khám phá, hiểu đúng và trân trọng những mắt xích thầm lặng đang duy trì sự ổn định của hệ sinh thái.

Tin bài: Nguyễn Trung Đức (CNPN)