Quần thể rừng Căm xe thuần loài ở Rừng phòng hộ Ninh Hoà – Vạn Ninh: Một cấu trúc cảnh quan đặc biệt cần được nhận diện và bảo vệ

Trong cấu trúc cảnh quan rừng thưa nhiệt đới khô và rừng nửa rụng lá khu vực Nam Trung Bộ, sự tồn tại của các quần thể cây gỗ quý với mức độ tập trung cao luôn là hiện tượng đáng chú ý, bởi chúng phản ánh những điều kiện sinh thái đặc thù hiếm gặp. Tại Rừng phòng hộ Ninh Hoà – Vạn Ninh, thuộc xã Tây Ninh Hoà (tỉnh Khánh Hoà), một quần thể rừng Căm xe (Xylia xylocarpa (Roxb.) Taub.) gần như thuần loài đã được ghi nhận, phân bố trong một thung lũng rộng, địa hình tương đối bằng phẳng với diện tích ước tính khoảng 160–180 ha. Đây là một dạng phân bố đặc biệt, bởi trong tự nhiên, Căm xe thường xuất hiện rải rác trong các quần xã rừng khô, hiếm khi hình thành quần thể có quy mô lớn và mức độ tập trung cao. Theo đánh giá của chuyên gia thực vật Lương Văn Dũng (Trường Đại học Đà Lạt), trên cơ sở đối chiếu với các tài liệu đã công bố, quy mô và cấu trúc gần như thuần loài của quần thể Căm xe tại khu vực này có thể được xem là rất hiếm gặp và có tính đặc thù cao, lần đầu được ghi nhận rõ ràng trong bối cảnh cảnh quan khu vực.

Về cấu trúc, rừng Căm xe tại đây thể hiện sự phát triển tương đối đồng đều. Các cá thể chủ yếu có chiều cao từ 25–30 m, thân thẳng, tán vươn cao, tạo nên một tầng tán khá liên tục. Đường kính thân phổ biến khoảng 20–30 cm, phản ánh trạng thái rừng ở giai đoạn trung bình, chưa đạt đến cấp rừng già nhưng đã có tính ổn định nhất định. Khoảng cách giữa các cây trung bình từ 4–5 m, tương ứng với mật độ khoảng 400–600 cây/ha – một con số khá cao đối với một loài cây gỗ lớn ưa sáng như Căm xe. Sự phân bố tương đối đồng đều này tạo nên diện mạo của một quần thể gần thuần loài, mang đặc trưng trong cấu trúc thảm thực vật khu vực.

Xét trong bối cảnh địa lý cảnh quan cụ thể, khu vực phân bố nằm trong một thung lũng rộng, địa hình bằng phẳng, ít bị chia cắt, với nền đất phát triển trên tầng phong hoá khá mỏng của đá granit. Loại đất này có đặc điểm thoát nước tốt, tơi xốp, phù hợp với các loài cây gỗ lớn ưa sáng và chịu hạn tương đối như Căm xe – một loài đặc trưng của rừng khô theo mùa và rừng khộp. Ở đây, địa hình thung lũng đóng vai trò như một không gian tích tụ sinh thái, nơi các điều kiện về đất, độ ẩm và vi khí hậu đạt trạng thái tương đối ổn định so với các sườn dốc xung quanh. Chính sự kết hợp của các yếu tố này đã góp phần hình thành một quần thể rừng có cấu trúc đặc thù, với quy mô đáng kể.

Từ góc độ sinh thái học, Căm xe (Xylia xylocarpa) là loài ưa sáng mạnh, thích nghi tốt với điều kiện khô hạn theo mùa, thường gặp trong các hệ sinh thái rừng thưa, rừng khộp và rừng nửa rụng lá. Loài tái sinh chủ yếu bằng hạt và phụ thuộc nhiều vào điều kiện ánh sáng, vì vậy thường phát triển thuận lợi ở những khu vực có tán rừng không quá dày hoặc có sự xáo trộn nhẹ. Trên phạm vi toàn cầu, Căm xe phân bố chủ yếu ở khu vực nhiệt đới gió mùa châu Á, từ Nam Á đến Đông Nam Á như Ấn Độ, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam. Ở Việt Nam, loài tập trung chủ yếu tại Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và một phần Nam Trung Bộ, nhưng phần lớn chỉ gặp dưới dạng quần thể thưa, rải rác.

Chính vì vậy, việc hình thành một quần thể có mật độ tương đối cao và phân bố tập trung trong điều kiện thung lũng bằng phẳng như tại Rừng phòng hộ Ninh Hoà – Vạn Ninh là hiện tượng đáng chú ý, có thể phản ánh một quá trình diễn thế đặc thù gắn với lịch sử biến động sinh cảnh trong quá khứ. Bên cạnh giá trị sinh thái, Căm xe còn là loài cây gỗ quý có giá trị kinh tế cao; gỗ cứng, bền, chịu lực tốt nên từ lâu đã được sử dụng rộng rãi trong xây dựng và chế tác. Chính giá trị này đã khiến loài bị khai thác mạnh, dẫn đến suy giảm quần thể và thu hẹp sinh cảnh ở nhiều nơi. Trong bối cảnh đó, những quần thể còn giữ được quy mô lớn và tính tập trung như tại Ninh Hoà – Vạn Ninh không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn là cơ sở quan trọng cho bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái, cảnh quan rừng khô trong tương lai.

Một yếu tố quan trọng không thể bỏ qua là mối quan hệ giữa quần thể rừng và hoạt động của con người. Khu vực này là địa bàn cư trú lâu đời của đồng bào Ê-đê, với hình thức canh tác nương rẫy truyền thống. Hiện nay, trong và xung quanh khu vực rừng Căm xe đã xuất hiện các diện tích trồng sắn, mía, tạo nên sự đan xen giữa rừng tự nhiên và không gian sản xuất. Từ góc nhìn cảnh quan, đây là một dạng “cảnh quan tự nhiên – nhân sinh”, nơi các yếu tố tự nhiên và nhân sinh cùng tồn tại. Tuy nhiên, sự đan xen này cũng đặt ra những sức ép nhất định, như thu hẹp sinh cảnh, làm gián đoạn tính liên tục của quần thể và gia tăng nguy cơ cháy rừng trong mùa khô.

Dù vậy, quần thể rừng Căm xe tại đây vẫn duy trì cấu trúc tương đối ổn định với mật độ cao và phân bố tập trung trên diện tích lớn. Điều này cho thấy các điều kiện sinh thái nền tảng vẫn còn phù hợp và tác động của con người chưa vượt quá ngưỡng chịu đựng của hệ sinh thái. Tuy nhiên, trong dài hạn, nếu hoạt động canh tác tiếp tục mở rộng hoặc cường độ sử dụng đất gia tăng, nguy cơ suy thoái vẫn có thể xảy ra. Từ thực tiễn đó, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm sinh học – sinh thái của loài trong điều kiện cảnh quan cụ thể, đặc biệt là khả năng tái sinh tự nhiên, cấu trúc tuổi và động thái quần thể. Đồng thời, cần đánh giá tác động của hoạt động nương rẫy đến hệ sinh thái rừng để đề xuất các giải pháp quản lý phù hợp.

Về mặt quản lý, việc duy trì được hiện trạng quần thể Căm xe đến nay có sự đóng góp quan trọng của các cơ quan chức năng tỉnh Khánh Hoà, đặc biệt là Ban quản lý rừng phòng hộ Ninh Hòa – Vạn Ninh. Tuy nhiên, trong bối cảnh gia tăng sức ép sử dụng đất, để bảo vệ diện tích rừng và duy trì ổn định quần thể này trong dài hạn, cần từng bước điều chỉnh và tổ chức lại hoạt động sản xuất nông nghiệp theo hướng phù hợp với đặc điểm phân bố của loài, hạn chế các tác động trực tiếp đến sinh cảnh tự nhiên. Các giải pháp cần được triển khai theo hướng hài hoà lợi ích, gắn với sinh kế bền vững của cộng đồng địa phương. Chỉ khi có sự đồng thuận và tham gia thực chất của người dân, các giá trị sinh thái đặc biệt của khu vực mới có thể được bảo vệ hiệu quả và bền vững.

Có thể nói, quần thể rừng Căm xe thuần loài tại Rừng phòng hộ Ninh Hoà – Vạn Ninh không chỉ là một hiện tượng sinh học hiếm gặp mà còn là một cấu trúc cảnh quan có giá trị đặc biệt ở quy mô vùng và khu vực. Trong bối cảnh rừng tự nhiên ngày càng suy giảm, việc nhận diện, nghiên cứu và bảo vệ khu vực này là cần thiết, nhằm duy trì những giá trị sinh thái quý báu và góp phần bảo tồn đa dạng sinh học của khu vực Nam Trung Bộ.

Một số hình ảnh ghi nhận tại thực địa:

Rừng Căm xe thuần loài tại Rừng phòng hộ Ninh Hòa – Vạn Ninh
(Ảnh: Nguyễn Đăng Hội, 4/2026)

Thung lũng rộng - nơi rừng Căm xe thuần loài phân bố, phía trước là nương rẫy của đồng bào Ê Đê
(Ảnh: Nguyễn Đăng Hội, 4/2026)

Những cá thể Căm xe cao 25-30m, đường kính thân 30-35cm tạo cấu trúc rừng tại khu vực nghiên cứu
(Ảnh: Nguyễn Đăng Hội, 4/2026)

Phần tán cây mang quả
(Ảnh: Nguyễn Đăng Hội, 4/2026)

Cành mang quả khô của năm trước và nụ hoa của năm nay của loài Căm xe tại khu vực nghiên cứu
(Ảnh: Nguyễn Đăng Hội, 4/2026)

Tin bài: GS Nguyễn Đăng Hội, Viện Sinh thái Nhiệt đới